Jak szybko postępuje zaćma i od czego zależy jej tempo?

Zaćma to powszechnie występująca choroba polegająca na zmętnieniu soczewki oka, co prowadzi do spadku ostrości widzenia. Nieleczona może spowodować całkowitą utratę wzroku. Zaćma najczęściej postępuje powoli, jako naturalny skutek starzenia się organizmu. Tempo rozwoju choroby może być jednak różne, w zależności od wielu czynników. Niektóre można modyfikować, co daje szansę na spowolnienie progresu zmian.

Co to jest zaćma?

Zaćma (inaczej – katarakta) to mętnienie i twardnienie soczewki oka. Jej rolą jest załamywanie promieni światła tak, by na siatkówce tworzył się ostry i wyraźny obraz. Odpowiada także za akomodację oka, czyli dostosowywanie ostrości widzenia obiektów znajdujących się w różnych odległościach. 

Prawidłowo działająca soczewka jest przejrzystą, elastyczną strukturą. U osób z zaćmą tkanka soczewki mętnieje i włóknieje, przede wszystkim na skutek denaturacji i agregacji znajdujących się w niej białek. W efekcie soczewka traci przezierność (pogarsza się ostrość widzenia) i sprężystość (spada zdolność akomodacji).

Zaćma może rozwijać się tylko w jednym oku lub obuocznie. Najczęściej dotyczy obu oczu, choć zmiany nie muszą postępować równocześnie.

Jakie są objawy zaćmy?

Katarakta jest chorobą bezbolesną. Zazwyczaj postępuje powoli, przez długi czas nie dając specyficznych symptomów. Dlatego początek zaćmy nietrudno przeoczyć, zwłaszcza gdy rozwija się tylko w jednym oku, a drugie zdrowe kompensuje zaburzenia widzenia w chorym (mózg może prawidłowo przetworzyć postrzegany obraz). Zmiany są także trudno uchwytne dla osób, które mają inne problemy ze wzrokiem. Niepokoju mogą nie wzbudzać takie objawy, jak:

• zmęczenie oczu, ich łzawienie, swędzenie,
• nieostre widzenie, którego nie korygują okulary,
• gorsze widzenie przy niewielkiej ilości światła,
• olśnienia przy intensywnym oświetleniu,
• bóle głowy (związane z wysiłkiem mięśni oka).

Początkowe objawy zaćmy łatwo przypisać zmęczeniu, złemu oświetleniu. Dlatego tak ważne są regularne badania diagnostyczne (w Krakowie można wykonywać je w OKOAKCENT). Dobry okulista wie, jak rozpoznać zaćmę w bardzo wczesnym stadium.

W miarę postępu zaćmy chory zaczyna doświadczać takich objawów jak dwojenie obrazu (podwójne widzenie pojedynczych obiektów), trudności z oceną odległości, rozróżnianiem kolorów, kształtów. Katarakta coraz bardziej utrudnia codzienne funkcjonowanie – początkowo czytanie czy prowadzenie samochodu, a z czasem nawet rozpoznawanie przedmiotów, twarzy, bezpieczne poruszanie się. Nieleczona zaćma prowadzi do całkowitej utraty wzroku. Zachowana zostaje jedynie percepcja światła.

Rodzaje zaćmy a progres zmian chorobowych

To, jak szybko postępuje zaćma w oku i kiedy jej objawy stają się dla chorego dotkliwe, zależy od różnych czynników. Jednym z kluczowych jest typ choroby, jaki występuje u danej osoby. Jest on związany z lokalizacją patologicznych zmian.

Zaćma jądrowa

Określana bywa jako zaćma starcza jądrowa, ponieważ stanowi najczęstszy typ choroby u osób w zaawansowanym wieku. Postępuje powoli od centrum soczewki, skutkiem czego początkowo następuje pogorszenie widzenia do dali, podczas gdy pacjent może widzieć ostro przedmioty znajdujące się w bliskiej odległości. Osoby krótkowzroczne długo nie odczuwają objawów zaćmy jądrowej, a dalekowzroczne mogą nawet zacząć lepiej widzieć do bliży.

Zaćma korowa

Zmiany chorobowe postępują od obwodu soczewki. Progresja zmian jest zwykle powolna – tak jak zaćma jądrowa, choroba może rozwijać się przez kilka lub nawet kilkanaście lat, choć zdarzają się okresy szybszego i wolniejszego postępu. Pacjent przez długi czas zachowuje ostrość widzenia centralnego, przez co początkowe objawy katarakty nie są dla niego dotkliwe.

Zaćma podtorebkowa tylna

Zmętnienie soczewki lokalizuje się na jej tylnej powierzchni, co w pierwszej kolejności powoduje upośledzenie zdolności widzenia z bliska, zwłaszcza przy jasnym świetle. Ten typ zaćmy nierzadko dotyczy młodych osób. Progresja zmian jest stosunkowo szybka.

Inne typy zaćmy

Zaćma miewa postać mieszaną (łączy cechy wyżej wymienionych typów), co może znaleźć odzwierciedlenie w tempie postępu zmian. Można też spotkać się z określeniem „zaćma brunatna”. Nie jest to osobny typ choroby, lecz bardzo zaawansowane stadium zaćmy jądrowej, w którym silnie zmętniała soczewka przybiera brązowe zabarwienie.

Wpływ etiologii zaćmy na jej rozwój

Obok lokalizacji patologicznych zmian istotny wpływ na postęp zaćmy ma etiologia choroby. Katarakta najczęściej jest naturalnym skutkiem starzenia się organizmu – dotyczy większości osób po 65 roku życia. Rozwija się powoli, stopniowo, w zależności od indywidualnych predyspozycji. Zdarzają się jednak także inne przypadki zaćmy. 

Zaćma wrodzona

Może mieć podłoże genetyczne lub stanowić następstwo zaburzeń w okresie prenatalnym (np. chorób ciężarnej albo przyjmowanych przez nią leków). Choroba występuje od urodzenia i zwykle ujawnia się bardzo wcześnie. Postępuje w różnym tempie, ale często wymaga szybkiej interwencji, bez której wzrok dziecka nie może rozwijać się prawidłowo.

Zaćma wtórna

Rozwija się u pacjentów cierpiących na inne schorzenia, głównie – metaboliczne. Częstym przypadkiem jest zaćma cukrzycowa, w której szybkie pogarszanie się stanu soczewki spowodowane jest wysokim poziomem glukozy. Zaćmę mogą wywołać także niektóre choroby autoimmunologiczne. Rozwojowi katarakty sprzyjają schorzenia oczu, m.in. choroby zapalne i jaskra. 

Zaćma polekowa i popromienna

Progresję zaćmy może przyspieszyć przewlekłe przyjmowanie niektórych leków, w szczególności kortykosteroidów stosowanych m.in. w leczeniu chorób autoimmunologicznych. Szybki rozwój katarakty może też spowodować długotrwała ekspozycja oczu na szkodliwe promieniowanie, np. jonizujące (wykorzystywane m.in. do radioterapii), ale też ultrafioletowe (czyli m.in. słoneczne).

Zaćma pourazowa i pooperacyjna

Zmętnienie oka może być konsekwencją jego urazu. Czasem jego negatywne skutki odczuwalne są dopiero po wielu latach, ale zdarza się, że patologiczne zmiany postępują nagle i gwałtownie. Uraz może być rezultatem nieszczęśliwego wypadku, ale jego formą są także wszelkie zabiegi operacyjne w obrębie gałki ocznej.

Inne uwarunkowania zwiększające prawdopodobieństwo rozwoju zaćmy

Ryzyko zachorowania na kataraktę wzrasta z wiekiem – występuje u około 50% osób w wieku 65-75 lat i nawet u 90% po 80 roku życia. Większe prawdopodobieństwo zachorowania dotyczy pacjentów z pozytywnym wywiadem rodzinnym w kierunku zaćmy. Nieco częściej od mężczyzn chorują kobiety.

Postęp zaćmy a czynniki środowiskowe

Do tempa rozwoju zaćmy w znacznej mierze przyczynia się styl życia. Wcześniej i z większym prawdopodobieństwem wystąpi ona u osób, które:

• nie stosują ochrony przeciwsłonecznej (głównie okularów z filtrem UV),
• narażają oczy na działanie szkodliwych substancji (pyłu, chemikaliów itp.),
• palą papierosy, nadużywają alkoholu,
• mają źle zbilansowaną dietę, ubogą w korzystne dla wzroku witaminy, przeciwutleniacze.

Należy podkreślić, że choć związane z wiekiem zmiany degeneracyjne w obrębie soczewki oka są nieuniknione, zwykle dłużej cieszą się dobrym wzrokiem osoby, które regularnie odwiedzają okulistę i postępują zgodnie z jego wskazaniami. W Krakowie dobrego okulistę można znaleźć w OKOAKCENT przy ul. Kalwaryjskiej 63.

Na czym polega usuwanie zaćmy?

Rozwój związanej z wiekiem zaćmy można spowolnić, ale trudno go całkowicie uniknąć. Nie można też cofnąć patologicznych zmian w soczewce oka. Istnieją jednak skuteczne sposoby leczenia katarakty. W każdym większym ośrodku, w tym w Krakowie, usuwaniem zaćmy zajmują się kliniki okulistyczne przygotowane do wykonywania zabiegów chirurgicznych.

Objawy choroby całkowicie znosi wymiana zmętniałej soczewki na sztuczną. Wbrew pozorom operacja zaćmy to stosunkowo prosty, szybki i mało inwazyjny zabieg! Naturalną soczewkę rozbija się ultradźwiękami, a sztuczną wprowadza do oka poprzez niewielkie nacięcie wykonane w rogówce. Zabieg nie wymaga długiej rekonwalescencji. Pacjent niemal od razu może cieszyć się do pełną ostrością wzroku.