Czym jest ciśnienie w gałce ocznej i dlaczego trzeba je kontrolować?

Ciśnienie w oku, nazywane też ciśnieniem wewnątrzgałkowym, to siła, z jaką płyn wypełniający gałkę oczną (ciecz wodnista) naciska na jej ściany, czyli rogówkę i twardówkę. Parametr ten jest bardzo ważnym wskaźnikiem zdrowia oczu. Odstępstwa od normy mogą prowadzić do poważnych powikłań, nawet do utraty wzroku.

Jaka jest rola ciśnienia wewnątrzgałkowego?

Ciśnienie wewnątrzgałkowe odpowiada za napięcie gałki ocznej. Dzięki niemu oko utrzymuje stały, zbliżony do kulistego kształt (analogicznie do napompowanej piłki). Zapewnia to stabilność układu optycznego. Przy właściwym napięciu ścian oka promienie światła mogą odpowiednio przechodzić przez jego struktury i padać na receptory znajdujące się na siatkówce, a tym samym rzutować na nią obraz, który następnie zostaje przesłany do mózgu.

Rolą ciśnienia wewnątrzgałkowego jest również stabilizowanie siatkówki, która na dużej części swojej powierzchni nie jest na stałe przymocowana do ściany oka. W prawidłowym położeniu utrzymuje ją tylko napór wewnętrznych struktur gałki ocznej.

Czym jest ciecz wodnista i jaką pełni funkcję?

Za prawidłowe ciśnienie w oku odpowiada układ regulujący przepływ wypełniającej przednią komorę oka cieczy wodnistej. Substancja ta ma za zadanie nadawać oku kształt, ale też odżywia struktury pozbawione naczyń krwionośnych – rogówkę i soczewkę. Ponadto wraz z odpływem cieczy wodnistej z oka usuwane są zbędne produkty przemiany materii.

Ciecz wodnista powstaje w tylnej komorze oka, w nabłonku ciałka rzęskowego (znajdującego się u podstawy tęczówki, odpowiedzialnego za akomodację oka). Stamtąd przez źrenicę przepływa do komory przedniej – przestrzeni pomiędzy tęczówką a wewnętrzną powierzchnią rogówki. Odpływ cieczy wodnistej następuje w kącie przesączania. Znajduje się tam tzw. utkanie beleczkowe, przez które ciecz przenika do kanału Schlemma (zatoki żylnej twardówki), skąd następnie trafia do krążenia żylnego.

Ciśnienie wewnątrzgałkowe zależy od równowagi między produkcją a odpływem cieczy wodnistej. Skutkiem nadprodukcji tej substancji lub jej zbyt wolnego przepływu przez kąt przesączania jest nadciśnienie w oku. Rzadszym przypadkiem jest zbyt niskie ciśnienie w gałce ocznej (hipotonia oka), które wynika z nadmiernego odpływu cieczy wodnistej lub zbyt małej produkcji przez ciało rzęskowe.

Jaka jest norma ciśnienia w oku i jak się je mierzy?

Prawidłowe ciśnienie w oku mieści się w granicach 10-21 mmHg i wykazuje fizjologiczne wahania dobowe. Jego najwyższe wartości przypadają zwykle na godziny ranne, niższe jest w godzinach popołudniowych. Wahania ciśnienia związane są także z akcją serca czy ciśnieniem krwi. U osób z prawidłowym ciśnieniem w oczach różnice mieszczą się w zakresie około 5 mmHg.

Niepokojące są dobowe wahania przekraczające 10 mmHg. Już skrajne wartości w granicach normy uważa się za stan, który powinien być monitorowany ze względu na ryzyko powiązanych z nim schorzeń, z utratą wzroku włącznie. Kontroli ciśnienia w oku dokonuje się z wykorzystaniem tonometrów – urządzeń, które wywołują nacisk na powierzchnię rogówki, co pozwala na pomiar siły oporu, jaki stawia ta struktura. Ugięcie powierzchni oka jest proporcjonalne do ciśnienia wewnątrzgałkowego.

Istnieją dwie metody tonometrii – kontaktowa i bezkontaktowa. Pierwsza z nich to najczęściej tonometria aplanacyjna, w której nacisk na znieczuloną rogówkę wywołuje głowica specjalnego urządzenia, a odbierany przez nią sygnał przetwarzany jest komputerowo na informację o wartości ciśnienia wewnątrzgałkowego. Przy całkowicie bezbolesnej metodzie bezkontaktowej na rogówkę oddziałuje się podmuchem sprężonego powietrza. Badanie to jest bardziej komfortowe dla pacjenta, ale mniej dokładne. Dlatego standardem przy monitorowaniu schorzeń powiązanych z nieprawidłowym ciśnieniem w oku jest tonometria aplanacyjna.

Kto powinien kontrolować ciśnienie wewnątrzgałkowe?

Tonometria należy do rutynowych badań okulistycznych, wykonywanych przy każdej kontroli wzroku. Ciśnienie w oku regularnie badać powinni pacjenci z grup ryzyka:

powyżej 40. roku życia,

• z podejrzeniem jaskry lub z dodatnim wywiadem rodzinnym w kierunku tej choroby,
• z dużymi wadami refrakcji,
• z cienką rogówką,
• ze schorzeniami plamki żółtej,
• z nadciśnieniem lub niedociśnieniem tętniczym,
• z ostrym lub przewlekłym stanem zapalnym oka,
• przyjmujący niektóre leki, np. rozszerzające źrenicę,
• po urazie oka lub zabiegu operacyjnym w obrębie gałki ocznej,
• cierpiący na częste bóle migrenowe,
• ze schorzeniami metabolicznymi (np. cukrzycą, zaburzeniami gospodarki lipidowej),
• z wysoką nadwagą lub otyłością,
• palący tytoń, spożywający znaczne ilości alkoholu.

Nieprawidłowe ciśnienie w oku może przez długi czas nie dawać żadnych objawów, dlatego tak ważne jest jego regularne badanie w gabinecie okulisty.

Dlaczego wysokie ciśnienie w oku jest niebezpieczne?

Zarówno zbyt wysokie, jak i zbyt niskie ciśnienie wewnątrzgałkowe może doprowadzić do ubytków w polu widzenia lub nawet całkowitej ślepoty. Znacznie częstszym problemem jest jednak podwyższone ciśnienie w oku, które może spowodować rozwój jaskry – choroby skutkującej nieodwracalnymi uszkodzeniami nerwu wzrokowego.

Bezpośrednią przyczyną jaskry jest zwykle utrudniające odpływ cieczy wodnistej zwężenie kąta przesączania, np. na skutek wrodzonych uwarunkowań, w przebiegu niektórych chorób (zespołu pseudoeksfoliacji, zespół rozproszenia barwnika) albo w związku z urazem oka. Jaska może rozwinąć się także w związku z nadmierną produkcją cieczy wodnistej, do jakiej dochodzi m.in. przy nadciśnieniu tętniczym. W każdym przypadku przewlekle utrzymuje się zbyt wysokie ciśnienie w oku, które powoduje ucisk na włókna nerwowe, a tym samym ich stopniowe uszkadzanie i obumieranie.

Warto wiedzieć, że u niektórych pacjentów rozwija się jaskra, pomimo że ciśnienie w oku utrzymuje się w normie. W takich stosunkowo rzadkich przypadkach do uszkodzenia nerwu wzrokowego może dochodzić np. na skutek jego zbyt słabego ukrwienia albo nadmiernej podatności na ucisk.

Jak objawia się nadciśnienie w oku?

Przy powolnym rozwoju jaskry uszkodzenia nerwu wzrokowego powodują stopniowe zawężanie się pola widzenia, co jednak może zostać przez pacjenta niezauważone. Początkowo bowiem zmiany dotyczą widzenia peryferyjnego (na obrzeżach pola widzenia). Co więcej, widzenie w objętym procesem chorobowym oku kompensowane jest przez zdrowe oko. Utrzymujące się podwyższone ciśnienie w oku może przy tym skutkować szybkim męczeniem się wzroku, łzawieniem, nadwrażliwością na światło, trudnością z adaptacją do słabego oświetlenia czy bólami głowy – niespecyficznymi objawami, które łatwo przypisać innym problemom zdrowotnym.

Rozwój przewlekłej choroby najczęściej wykrywany jest przy okazji profilaktycznych badań diagnostycznych. Dlatego tak ważne jest regularne odwiedzanie okulisty. Postępująca jaskra prowadzi do znacznego zawężenia pola widzenia, aż do spadku ostrości widzenia centralnego i ostatecznie całkowitej utraty wzroku. Alarmującym sygnałem jest ostry napad nadciśnienia w oku, który objawia się nagłymi zaburzeniami widzenia, rozszerzeniem źrenicy, silnym bólem oka połączonym z jego zaczerwienieniem, bólem i zawrotami głowy, nudnościami. Taki stan wymaga natychmiastowego wdrożenia leczenia, ponieważ do nieodwracalnego zniszczenia nerwu wzrokowego może dojść nawet w ciągu kilku godzin.

Jak obniżyć ciśnienie w oku?

Podstawową formą leczenia podwyższonego ciśnienia w oku jest farmakoterapia (najczęściej polegająca na stosowaniu odpowiednich kropli do oczu), którą wdraża się z wyboru przy odpowiednio wczesnym rozpoznaniu choroby. Zmierza ona do szerszego otwarcia kąta przesączania lub ograniczenia produkcji cieczy wodnistej przez ciało rzęskowe, a także do poprawy krążenia w siatkówce i nerwie wzrokowym. Leczenie farmakologiczne zwykle kontynuuje się przez całe życie, nawet po interwencjach zabiegowych

Leczenie operacyjne stosuje się w nagłych przypadkach wysokiego nadciśnienia w oku lub wówczas, gdy leki nie stabilizują ciśnienia w prawidłowym przedziale wartości. Zabiegi służą wytworzeniu dodatkowej drogi odpływu cieczy wodnistej z oka lub rozszerzeniu kąta przesączania. Operacje przeprowadza się w sposób klasyczny (chirurgicznie) lub metodami laseroterapii.

Należy pamiętać, że regulacji wszystkich procesów zachodzących w organizmie sprzyja zdrowy styl życia. Utrzymanie prawidłowego ciśnienia w oczach ułatwia zdrowa, bogata w witaminy i antyoksydanty dieta, regularna aktywność fizyczna (choć dobrze jest unikać takiej, która może zwiększać ciśnienie w oku, np. podnoszenia ciężarów), a także relaksacja i wypoczynek, które pozwalają znieść objawy stresu. Warto chronić oczy przed urazami, infekcjami, szkodliwym promieniowaniem UV. Ryzyko poważnych chorób znacznie ograniczają regularne badania okulistyczne.